ასურელი მამები

ასურელი მამები, ასურეთიდან მოსულ წმ. სასულიერო პირთა ჯგუფი, რომლებიც საქართველოში მოღვაწეობდა.

ასურელ ბერმონაზონთა აღმოსავლეთ  საქართველოში მოსვლა VI ს. შუა წლებში ისტორიული ფაქტია, რაც დასტურდება როგორც ისტორიულ-ლიტერატურული წყაროებით, ასევე მატერიალურ-კულტურული ძეგლებით, რომელთაც სრულად ან ფრაგმენტულად მოაღწიეს ჩვენამდე.

ასურელ მამათა ღვაწლი საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში ეპოქალური მნიშვნელობისაა: მათ საფუძველი ჩაუყარეს ქრისტიანული ცხოვრების ახალ წესს – მონაზვნობას. სირია, საიდანაც მოვიდნენ ასურელი მამები, ქრისტიანობის უძველესი კერა იყო: ოფიციალურ სახელმწიფო რელიგიად ქრისტიანობა სირიაში აღიარეს II ს. ბოლოს ან III ს. დასაწყისში. ასევე ადრე, IV-V სს. აქ დაფუძნდა მონაზვნობა, განსაკუთრებით გავრცელდა განდეგილობა მისი უმკაცრესი ფორმებით (ანაქორეტები, მძოვრები, მესვეტეები და სხვ.).

სწორედ განდეგილობით დაიწყეს ასურელმა მამებმა თავიანთი ღვაწლი, რაც დროთა განმავლობაში მონასტრების მშენებლობაში და იქ მომრავლებულ მორწმუნეთა ორგანიზებულ სამონაზვნო ცხოვრების წესში გადაიზარდა. გამოთქმული ვარაუდი, რომ ასურელი მამები ქართველები უნდა ყოფილიყვნენ (კეკელიძე), ეფუძნება იმ ფაქტს, რომ ქართველი მონაზვნობა არსებობდა ასურელ მამათა საქართველოში ჩამოსვლამდე (VI ს.) გაცილებით ადრე, მაგრამ არა საქართველოში, არამედ საზღვარგარეთ – პალესტინასა და სირიაში: ქრისტიანობის საქართველოში გავრცელებისთანავე ქართველმა პილიგრიმებმა მიაშურეს იერუსალიმს  წმ. ადგილების მოსალოცად. გზად მათ სირია უნდა გაევლოთ. ქართველ მომლოცველთა ნაწილი იერუსალიმში უკვე არსებულ მონასტრებში დარჩა სამოღვაწეოდ, ნაწილი კი – სირიის მონასტრებში. ამდენად, არ არის გამორიცხული რაღაც მიზეზების გამო (შესაძლებელია, ქრისტიანობის წიაღში წარმოშობილი იდეოლოგიური ბრძოლის გამო) ქართველ მონაზვნების ერთი ჯგუფი საქართველოში დაბრუნებულიყო. მათ შესახებ შექმნილ ცხოვრებებში საქართველოში მოსვლის მიზანი მისიონერული იყო: ახალგაზრდა ქრისტიანობის დაცვა და განმტკიცება ჯერ კიდევ არსებულ წარმართობასთან ბრძოლაში.

ასურელ მამათა რაოდენობის თაობაზე არ არის თანხმობა არც საისტორიო წყაროებში, არც სამეცნიერო ლიტერატურაში, ამიტომ, ტრადიციულად მათ, „ათსამეტ ასურელ მამად“ იხსენიებენ, როგორც ეს მათ შესახებ უძველეს ძეგლში – „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ – წერია: „… და შემდგომად მეფობდა ფარსმან სხუაჲ… და მისავე მეფისა ზე კათალიკოსი იყო ევლალე. მაშინ მოვიდა ნეტარი იოვანე ზედაზნელი შუამდინარით ასურეთისაჲთ, იგი და ათორმეტნი მოწაფენი მის თანა მოვიდეს“. ასეა „მოქცევალ ქართლისაჲს“ ორივე – შატბერდულ და ჭელიშურ – რედაქციაში, ხოლო ჭელიშური უმატებს: „ქართლის მოქცევითგან მეორასესა წელსა“. აღსანიშნავია, რომ აქ მოხსენიებული „ათორმეტნი მოწაფენი“ ქრისტეს „ათორმეტნი მოწაფენის“ ანალოგიით არის სახელდებული.

ასურელი მამების სულიერმა მოძღვარმა, იოვანე ზედაზნელმა, თავისი მოწაფეები ქართლისა და კახეთის სხვადასხვა კუთხეში დაგზავნა სამისიონერო მოღვაწეობისა და სამონასტრო ცხოვრების საფუძვლების ჩასაყრელად, ხოლო ორი მათგანი ქართლის კათალიკოსის თხოვნით ეპისკოპოსად ეკურთხა: აბიბოსი – ნეკრესის ეპისკოპოსად, ხოლო ისე – წილკნის ეპისკოპოსად. იოვანემ და მისმა მოწაფეებმა მიიღეს ზედწოდება იმ ადგილების მიხედვით, რომელიც თითოეულმა მათგანმა სამოღვაწეოდ აირჩია. ასურელი მამები მოიხსენიებიან მათ შესახებ შექმნილი „ცხოვრების“ ყველაზე ადრინდელ თხზულებაში: იოვანე ზედაზნელისა და მისი მოწაფეების კიმენურ ტექსტში, რომელიც X ს. შუა წლებშია შექმნილი:

“იოვანე ზედაზნელმა” თავის მოწაფეებთან ერთად VI ს. შუა წლებში მცხეთის მახლობლად ზედაზნის მთაზე (აქედან მოდის მისი ზედწოდებაც) დააარსა პირველი მონასტერი აღმოსავლეთ საქართველოში. მისი ნაწილი შემორჩენილია დღეს არსებული VIII ს. ბაზილიკის ჩრდილოეთ ნავის აღმოსავლეთ ნაწილში.

წმ. დავით გარეჯელმა გარეჯაში დააარსა მონასტერი, რომელიც მისსავე სიცოცხლეში ხალხმრავალი გახდა. აქვე მისმა მოწაფემ, ლუკიანემ დააარსა იოანე ნათლისმცემლის მონასტერი, ხოლო მეორე მოწაფემ, დოდომ – დოდორქის მონასტერი. ორივე თითქმის მთლიანად არის დღემდე შემორჩენილი.

წმ. შიო მღვიმელმა დააარსა შიომღვიმის მონასტერი. მონასტერმა სახელწოდება მიიღო „მღვიმისაგან“, რომელშიც შიო ჯერ დაყუდებული იყო, ხოლო გარდაცვალების შემდეგ იქ დაასაფლავეს.

წმ. იოსებ ალავერდელმა დააარსა ალავერდის მონასტერი, რომლის ადგილას დღეს დგას ალავერდის XI ს. ტაძარი.

წმ. ზენონ იყალთოელმა დააარსა იყალთოს მონასტერი, რომლის ადგილას დღეს დგას VIII-IX სს. ფერისცვალების ეკლესია „ღვთაება“.

წმ. ანტონ მარტომყოფელმა დააარსა მარტყოფის მონასტერი, რომლის ნაშთი მოიპოვება სოფ. ნორიოს მახლობლად.

წმ. სტეფანე ხირსელმა დააარსა ხირსის მონასტერი, რომლის ადგილზე დღეს დგას გუმბათოვანი ტაძარი (მრავალჯერ გადაკეთებული VIII-XV სს.).

წმ. თათა (თადეოზ) სტეფანწმინდელმა დააარსა სტეფანწმინდის მონასტერი (დღევანდელი კასპის მახლობლად), მანამდე კი ზედაზნის მთის ძირში ააგო მონასტერი.

წმ. ისიდორე (ეზდრიოს) სამთავნელმა დააარსა სამთავისის მონასტერი, რომლის ადგილზე დღეს დგას 1030 წ. აგებული გუმბათოვანი ტაძარი.

წმ. მიქაელ ულუმბოელმა დააარსა ულუმბოს მონასტერი (ნასოფლარი სოფ. ალის მახლობლად), მის ადგილზე XIII ს. დიდი ტაძარი აუგიათ, რომელიც დანგრევის შემდეგ XV ს. აღუდგენიათ.

წმ. პიროს ბრეთელმა დააარსა ბრეთის მონასტერი სოფ. ბრეთში, სადაც დღეს დგას წმ. გიორგის, სავარაუდოდ, VI-VII სს. ეკლესია (მამა პიროსი).

წმ. აბიბოს ნეკრესელი გახდა ნეკრესის ეპისკოპოსი, რომლის საეპისკოპოსო საყდარი იქნებოდა IV ს. ნეკრესში უკვე არსებული და დღემდე შემორჩენილი მინიატიურული ბაზილიკა. შემორჩენილია VII ს. დასაწყისში აშენებული სამეკლესიანი ბაზილიკაც.

წმ. ისე წილკნელი გახდა წილკნის ეპისკოპოსი, რომლის საეპისკოპოსო საყდარი იქნებოდა სოფ. წილკანში იმ დროს უკვე არსებული ეკლესია; რომელიც, როგორც ფიქრობენ, ქართლში ქრისტიანობის გავრცელების პირველსავე წლებში იყო აგებული. აქ VII ს. აგებული და ჩვენამდე მოღწეული ეკლესია მრავალჯერ არის გადაკეთებული (დღეს იგი გუმბათოვანია).

ასურელ მამათა შესახებ შექმნილი ჩვენამდე მოღწეული „წამება-ცხოვრებანი“ ჰაგიოგრაფიული მწერლობის სხვადასხვა დროისა და განსხვავებული რედაქციული ხასიათის თხზულებებია. „ქართლის ცხოვრებაში“ არსებული ცნობა, რომ მათ შესახებ თხზულებები დაიწერა უძველეს დროში, მათი მოსვლიდან (VI ს.) ახლო ხანებში, ზოგიერთი მეცნიერ-ფილოლოგის ნაშრომში VI-VII სს-ით განისაზღვრა. ფილოლოგიურ მეცნიერებაში ტექსტოლოგიური კვლევის შედეგად მიღებულ დებულებათა გათვალისწინებით, ასურელი მამების ჩვენამდე მოღწეული ჰაგიოგრაფიული ტექსტები კონკრეტულ მამასთან დაკავშირებით შემდეგნაირად წარმოგვიდგება:

I. წმ. იოვანე ზედაზნელის „ცხოვრებათა“ ციკლი.  ჩვენამდე შემონახულ იოვანე ზედაზნელის „ცხოვრებებიდან“ უძველესია ე.წ. „არქეტიპი“ (ს. კაკაბაძის შემოტანილი ტერმინი), ანუ კიმენური (კ. კეკელიძის მიერ დამკვიდრებული ტერმინი) რედაქციის ტექსტი, ოღონდ ასეთი ნიუანსის გათვალისწინებით: იოვანე ზედაზნელის „ცხოვრების“ კიმენური „ცხოვრება“ პირველი ნაწილია იოვანე ზედაზნელისა და შიო მღვიმელის (და ევაგრეს) კიმენური რედაქციის ერთობლივი „ცხოვრებისა“; რაც ტექსტოლოგიური კვლევით სარწმუნოდაა დადგენილი (კ კეკელიძე; ილ. აბულაძე). უფრო მეტიც: იოვანეს კიმენური „ცხოვრება“ შესავალი და მთავარი ნაწილია არსენ II კათოლიკოსის (955-985) მიერ შექმნილი იოვანე ზედაზნელისა და მისი მოწაფეების ერთობრლივი „ცხოვრებისა“, რომელიც აერთიანებს შიო მღვიმელის, დავით გარეჯელისა და აბიბოს ნეკრესელის „წამების“ ოდნავ გავრცობილ ტექსტს, შექმნილს უფრო ადრინდელი, აბიბოს ნეკრესელის მოკლე „წამების“ მიხედვით (ე. გაბიძაშვილი).

შემორჩენილია თხზულების შემცველი ერთადერთი ხელნაწერი – A 199, XIV-XV სს. არსებობს იოვანე ზედაზნელის „ცხოვრების“ მეტაფრასული რედაქციის ორი თხზულება: 1. მოღწეულია მარიამ დედოფლისეული „ქართლის ცხოვრების“ დამატებად, თუმცა ბოლონაკლულია. ილ. აბულაძემ ეს ტექსტი კიმენურ ტექსტად მიიჩნია და ნამდვილი კიმენური ამ ტექსტის გამოკრებილ ვარიანტად გამოაცხადა (ამ თხზულებების გამოცემებში მან ეს ტექსტი ძირითად ტექსტად აიღო, ხოლო ე.წ. არქეტიპი – მის პარალელურ ტექსტად, მასზე დამოკიდებულად), რაც არ იქნა გაზიარებული, რადგან თხზულების მეტაფრასულობა მრავალი დეტალით შეიძლება დადასტურდეს. ეს თხზულება, როგორც ტექსტიდან ჩანს, მეტაფრასტს ზედაზნის მონასტრის წინამძღვარის, მიქაელის თხოვნით დაუწერია. მიქაელს მისთვის „ქარტაჲ იგი წულილი“, ე.ი. ძვ. წყაროც, გაუგზავნია (საფიქრებელია, ეს იყო დღემდე შემორჩენილი იოვანეს კიმენური „ცხოვრება“). გასაგებია ზედაზნის წინამძღვრის სურვილი – ჰქონოდა მონასტრის დამაარსებლის ცალკე „ცხოვრება“. ხელნაწერი – Q 795, XV ს. სხვადასხვაგვარად თარიღდება: A 130; A 170; A 176; S 449; H 2121; H 1672; პეტერბ. H 22; M 21). ორივე მეტაფრასული „ცხოვრება“ წარმოადგენს კიმენური რედაქციის „ცხოვრების“ გავრცობას განყენებული თეოლ. შესავლითა და დამატებითი ეპიზოდებით.

იოვანე ზედაზნელის სვინაქსარული „ცხოვრება“ (A 220) ძალიან გვიანდელია, ვრცელია და 1726 წ. უნდა იყოს შედგენილი „ცხოვრების“ ვრცელი რედაქციების მიხედვით.

II. წმ. შიო მღვიმელის „ცხოვრების“ ციკლი. შიოს „ცხოვრების“ რამდენიმე ჰაგიოგრაფიული თხზულება არსებობს:

1. მათგან უძველესია ის კიმენური ტექსტი, რომელიც იოვანე ზედაზნელისა და მისი მოწაფეების ზემოხსენებული „ცხოვრების“ შემადგენელი ნაწილია და გამოყოფილია სათაურით: „ცხორებაჲ და მოქალაქობაჲ ღირსისა მამისა ჩუენისა შიოჲსი და ევაგრესი“ (ხელნაწერები: A 199, XIV-XV სს., 21v-28r; H 1336, 1669 წ. 161r-164v). ტექსტი რამდენჯერმეა გამოცემული;

2. ძველი მეტაფრასული რედაქცია, რომელიც სამეცნიერო ლიტერატურაში XII ს. ძეგლად არის მიჩნეული (კ. კეკელიძე) და რომლის სათაურში სრულიად უცნობი ავტორია დასახელებული – „ღირსი მარტჳრი, რომელსა ეწოდა იოანე, რომელ იყო მოწაფეთაგანი წმიდისა იოანესთა კონსტანტინეპოლით“, ეს ტექსტი მოღწეულია რამდენიმე ხელნაწერით, რომელთაგან A 160 1669 წლისაა, ხოლო დანარჩენი თოთხმეტი – XVIII-XIX სს. სხვადასხვა წლისა;

3. მეორე მეტაფრასული „ცხოვრება“, რომელიც XVIII ს. უნდა იყოს შექმნილი, წმ. შიოს თაყვანისმცემლის მხოლოდ ლიტერატურული ვარჯიშის შთაბეჭდილებას ტოვებს და შიოს ძველ მეტაფრასულ „ცხოვრებას“ იმეორებს, ზოგჯერ სიტყვა-სიტყვით, უმეტესად – პერიფრაზულად და ძველ ტექსტს ადგილ-ადგილ ამოკლებს. თხზულების ტექსტი ერთადერთი ხელნაწერით (ლენინგრადის საჯარო  ბიბლიოთეკა  H 22) არის მოღწეული;

4. შიო მღვიმელის „ცხოვრების“ სვინაქსარული ტექსტი ორი განსხვავებული რედაქციით არის წარმოდგენილი – ერთი ძველ, XIII ს. ხელნაწერში (H 1349), და წარმოადგენს შიოს ძვ. მეტაფრასული „ცხოვრების“ გამოკრებილ ტექსტს და მეორე ვრცელი („მოკლედ ნათქომი“), რომელიც შეტანილია გვიანდელ, 1726 წ., ხელნაწერში (A 220) და შიოს იმავე მეტაფრასული „ცხოვრების“ მიხედვით არის შედგენილი;

5. ცალკე თხზულებად არის წარმოდგენილი; „თხრობაჲ სასწაულთათჳს მამისა შიოჲსთაჲ“ (H 1371 და S 4621), თუმცა „სასწაულები“, სათაურის მიხედვით, ბასილი კათოლიკოსის (1090-1110) მიერ შეკრებილად ცხადდება. მართალია, შიოს „ცხოვრების“ ყველა რედაქციაში მრავალი სასწაულია მოთხრობილი, მაგრამ ეს თხზ. არც ერთ მათგანს არ იმეორებს. ამასთანავე, თხზულების სათაურის მიხედვით, უნდა ყოფილიყო 18 სასწაული, მაგრამ პირველი – მეოთხე, მეექვსე, მეათე, მეცამეტე – მეთვრამეტე სასწაულების ტექსტი არ ჩანს, ე.ი. დარჩენილია მხოლოდ ექვსი.

III. წმ. დავით გარეჯელის „ცხოვრებათა“ ციკლი.

1. დავით გარეჯელის „ცხოვრებათა“ ჩვენამდე მოღწეული ტექსტებიდან უძველესია ე.წ. არქეტიპი, ანუ კიმენური რედაქცია, რომელიც დამოუკიდებელ თხზულებად არის მიჩნეული, თუმცა მეორე თვალსაზრისით (ე. გაბიძაშვილი), იგი იოვანე ზედაზნელისა და მისი 12 მოწაფის ერთობლივი „ცხოვრების“ ნაწილია და არსენ II კათოლიკოსის (955-980) ნახელავია. შემორჩენილია ორი ხელნაწერით: A 199, XIV-XV სს., 72v–76v და H 1336, 1669 წ., 171v-179r;

2. დავით გარეჯელის „ცხოვრების“ მეტაფრასული რედაქცია, რომელიც კიმენური ტექსტის გავრცობილ ვარიანტს წარმოადგენს, XII ს. თხზულებად არის მიჩნეული თხზულებაში მოხსენიებული „მწყემსი ონოფრე გარეჯელის“ გამო (კ. კეკელიძე), თუმცა მისი შემცველი უძველესი ხელნაწერი – A160 – XVII ს-ისაა, ხოლო დანარჩენი 10-მდე ხელნაწერი – XVIII ს-ის;

3. დავით გარეჯელის „ცხოვრების“ მეორე, გვიანდელი, მეტაფრასული რედაქცია ძველი მეტაფრასულის დიდი გავლენით შეუქმნია რომანოზ მიტროპოლიტს 1737-1740 წწ. ერთადერთი ხელნაწერი ცენტრალური არქივი №252, 1737-1740 წლებისაა.

IV. წმ. აბიბოს ნეკრესელის „წამებათა“ ციკლი. აბიბოს ნეკრესელის „წამების“ორი ძველი თხზულებიდან უძველესია შედარებით მოკლე რედაქცია: „მოქალაქობაჲ და წამებაჲ წმიდისა აბიბოს ნეკრესელ ეპისკოპოსისაჲ“, რომელიც ერთადერთი (A 832, XIII ს.) ისიც ნაკლული, ხელნაწერით მოგვეპოვება და IX ს. ძეგლად ითვლება. ეს თხზულება ჩვენამდე მოღწეულ ასურელ მამათა შესახებ დაწერილ თხზულებათა შორის უძველესია, რადგან აბიბოსი ერთადერთი მოწამეა მათ შორის, ხოლო „წამებები“ წმინდანის აღსრულებისთანავე იწერებოდა (და ამიტომ, საფიქრებელია, მისი „წამება“ VI ს-შივე დაწერილიყო). შედარებით ვრცელი თხზ. მოკლე თხზულების გავრცობილ ვარიანტს წარმოადგენს ეპილოგის დამატებით. თხზულების დასაწყისი ფრაზა და ეპილოგის დართვის ფაქტი გახდა მიზეზი, გამოთქმულ იყო აზრი (ე. გაბიძაშვილი), რომ ავტორმა (რომელიც თხზულების სათაურში არსენ დიდად იწოდება, მაგრამ სინამდვილეში არსენ II კათოლიკოსი უნდა იყოს) წყაროდ გამოყენებულ მოკლე თხზულებას დაუმატა პირველი ფრაზა: „ხოლო ჯერ-არს, რაჲთა მცირედ შუა შემოვიღოთ“ და დაურთო ეპილოგი შიო მღვიმელის გარდაცვალებისა და დასაფლავების შესახებ, რათა აბიბოს ნეკრესელის „წამება“ ჩაერთო („შუა შემოეღო“) იოვანე ზედაზნელისა და მისი მოწაფეების ერთობლივ, კიმენური რედაქციის ტექსტში (შიოს გარდაცვალების შესახებ ამ ერთობლივი „ცხოვრების“ შიოს შესახებ დაწერილ ნაწილში – „ცხორებაჲ… შიოჲსი და ევაგრესი“ – არ არის). „წამების“ შედარებით ვრცელი ტექსტი აქამდე მხოლოდ გვიანდელი ხელნაწერებით იყო ცნობილი (A 130, 1713 წ.; A 170,1733 წ.; A 176, 1743 წ. და კიდევ ოთხი – უფრო გვიანდელი). ბოლო დროს სინის მთის ქართულ ხელნაწერთა ახალ კოლექციაში აღმოჩნდა X ს. ხელნაწერი (N/Sin. 50), რომელიც გავრცობილი „წამების“ ანალოგიურია, მცირეოდენი ვარიანტული სხვაობებით, ხოლო ეპილოგი აკლია ხელნაწერის ბოლონაკლულობის გამო.

აღსანიშნავია, რომ აბიბოს ნეკრესელის „წამების“ შედარებით ვრცელ ტექსტს სამეცნიერო ლიტერატურაში ზოგჯერ მეტაფრასულ რედაქციას უწოდებენ, რაც მართებული არ არის, რადგან მეტაფრასული მიმდინარეობა ამ დროს თვით ბიზანტიაშიც კი არ არსებობდა.

აბიბოს ნეკრესელის „წამების“ სვინაქსარული ტექსტი ძალიან გვიან შეიქმნა და ორ ხელნაწერში (A 425, 1718 წ.; A 220, 1726 წ.) არის შეტანილი. ამდენად, სრული „ცხოვრება-წამების“ როგორც კიმენური, ისე მეტაფრასული ტექსტები ასურელ მამათაგან მხოლოდ ოთხს მოეპოვება; იოვანე ზედაზნელს, შიო მდეიმელს; დავით გარეჯელსა და აბიბოს ნეკრესელს – ოთხივემ ღრმა კვალი დააჩნია ქართულ საეკლ. მწერლობასა და სამონასტრო მშენებლობას, ამიტომ შეიქმნა მათი ღვაწლის ამსახველი ვრცელი ჰაგიოგრაფიული ძეგლები. არსებობს აგრეთვე ისე წილკნელის ვრცელი, მეტაფრასული „ცხოვრება“ – „დაძინებაჲ… ისე წილკნელ ეპისკოპოსისა, საკჳრველთმოქმედისა, რომელი იყო ერთი ათორმეტთა მამათაგანი, რომელნი შუამდინარით მოიწინეს“, რომელიც ბესარიონ კათოლიკოსმა (ორბელიშვილი) შექმნა XVIII ს. იოვანე ზედაზნელისა და მისი მოწაფეების ერთობლივი „ცხოვრებიდან“ ამოკრებილი ეპიზოდების საფუძველზე და რომელიც ორი ხელნაწერით (S 3269, 1720 წ., A 170, 1733 წ.) არის წარმოდგენილი. დანარჩენი წმ. მამების შესახებ ჩვენამდე ვრცელ ჰაგიოგრაფიულ თხზულებებს არ მოუღწევიათ, მაგრამ ისინი ქართული ეკლესიის წმინდანები იყვნენ და მათი ხსენების დღესასწაულებზე ლიტურგიკული ღვთისმსახურების დროს სვინაქსარული საკითხავი შეიქმნა: ქართულ ხელნაწერებში შესულია შემდეგი მამების სვინაქსარული ცხოვრების ტექსტები (გარდა იმ მამებისა, რომელთა შესახებ ვრცელი ჰაგიოგრაფიული თხზულებებია დაწერილი):

1. ანტონ მარტომყოფელის ორი სვინაქსარული ცხოვრება გვაქვს: ერთი ვრცელი, რომელიც რამდენიმე, XVIII ს. და XIX ს. ხელნაწერით არის მოღწეული: ერთი შეიძლება იყოს XVII-XVIII სს. (A1582), ხოლო მეორე, შედარებით მოკლე, ვრცელიდან მომდინარე ერთადერთი ხელნაწერით (H 1672,1740 წ.) არის შემორჩენილი. საგულისხმოა, რომ სვინაქსარული ტექსტის ვრცელი ვარიანტი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ანტონი არ მოსულა იოვანე ზედაზნელის მოწაფეთა გუნდთან ერთად: „…ანტონი იძია მოძღუარისა თჳსისა გზა…“  ანტონ მარტომყოფელის სვინაქსარული ცხოვრების სათაურის მიხედვით, მისი ხსენება დადებულია მარტყოფის ხატის დღესასწაულთან ერთად 16 აგვისტოს, რადგან ამ ხატის ანტონის მიერ ჩამოსვენების ისტ. მოთხრობილია ამ სვინაქსარულ ტექსტში. სვინაქსარული „ცხოვრება“ უცვლელი სახით A 1582 ხელნაწერიდან „ქართლის ცხოვრებაში“ უნდა გადაეტანა „სწავლულ კაცთა კომისიას“;

2. ისე წილკნელის სვინაქსარული „ცხოვრება”, რ-იც მის სასწაულებზეა აგებული, წარმოადგენს ცალკეული ადგილების გამონაკრებს შიო მღვიმელის კიმენური და მეტაფრასული „ცხოვრებებიდან“. ისეს „ცხოვრების“ სვინაქსარული ტექსტი დაცულია ხუთ ხელნაწერში: H 2077, 1736 წ.; ლენინგრადის  საჯარო ბიბლიოთეკა 222, XVIII (ერთში – S 3269, 1720 წ. – მხოლოდ სათაურია).

იოსებ ალავერდელის სვინაქსარული „ცხოვრების“ შექმნაც, XVIII ს. I ნახევარშია სავარაუდო. იოსები იგულისხმება მხოლოდ იოვანე ზედაზნელისა და მისი მოწაფეების ერთობლივი „ცხოვრების“ ამ სიტყვებში: „ერთმან ვინმე მათგანმან (იგულისხმება იოვანეს მოწაფეები) აღაშენა ალავერდი, რომლისაგან გამოვლენ ვიდრე დღეინდელად დღემდე დიდნი საკჳრველებანი და მრავალნი კურნებანი…“. ასე რომ, იოსებ ალავერდელის სვინაქსარული „ცხოვრების“ ავტორს თავისი თხზულებისათვის არავითარი წყარო არ ჰქონდა. ცნობილია იოსებ ალავერდელის ერთი ჰიმნოგრაფიული კანონი, რომლის აკროსტიქი იკითხება ასე: „მაკრინა, შემსხმელი შენი შემიწყალე“. მაკრინა არის ერეკლე I-ის ქალიშვილის, მარიამის, მონაზვნობის სახელი. ამიტომ ფიქრობენ (კ. კეკელიძე), რომ სვინაქსარული „ცხოვრებაც“ მან დაწერა 1718-1724 წწ. იოსებ ალავერდელის სვინაქსარული „ცხოვრება“ XVIII ს. შვიდ ხელნაწერშია დაცული: S 3269, 1720-იანი წლ.; H 2077, 1736 წ.; S 535, XVIII ს.

წყარო: ასურელ მამათა ცხოვრებათა არქეტიპები, ს. კაკაბაძის გამოც., საისტორიო კრებულის წგ. 1-ის დამატება, ტფ., 1928; ასურელ მოღვაწეთა ცხოვრების წიგნთა ძველი რედაქციები, ი. აბულაძის გამოც., თბ., 1955; საქართველოს სამოთხე, გ. საბინინის გამოც., პეტერბ., 1882; ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, ე. გაბიძაშვილის გამოც., წ. 4, თბ., 1968; ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, ი. აბულაძის რედ., წწ. 1-3, თბ., 1963-71; ხეც, ხელნაწერები: A-130, A-160, A-170, A-176, A-199, A-643; H-1336, H-1371, H-1672, H-2121; S-449, S-4621; პეტერბ. 3M-21, H-22.

ლიტერატურა: აბრამიშვილი გ., ატენის სიონის რელიეფები, „საბჭოთა ხელოვნება“, 1965, №9; ალექსიძე ზ., მანდილიონი და კერამიონი ძველ ქართულ მწერლობაში, „აკადემია“, 2000, №1; მისივე, „აბიბოს ნეკრესელის მარტვილობის“ შესწავლის ტექსტოლოგიურ-ქრონოლოგიური საკითხები, წგ: ქრისტიანული კავკასია, ტ. 1, თბ., 2010; მისივე, სინური ხელნაწერი ასურელ მამათა შესახებ, წგ.: ქრისტიანული კავკასია, ტ. 2, თბ., 2011; გაბიძაშვილი ე., ასურელი მოღვაწეების „ცხოვრებათა“ ე.წ. არქეტიპების ურთიერთმიმართებისათვის, საქ. სსრ მეცნ. აკადემიის „მაცნე“, ენისა და ლიტ. სერია, 1982, № 4; გოილაძე ვ., ასურელ მამათა სამშობლო და საქართველო, თბ., 2002; თვარაძე რ., თხუთმეტსაუკუნოვანი მთლიანობა, თბ., 1985; კეკელიძე კ., საკითხი სირიელ მოღვაწეთა ქართლში მოსვლის შესახებ, წგ.: ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან, ტ. 1, თბ., 1956; კუჭუხიძე გ., წმ. იოანე ზედაზნელის ცხოვრების უძველესი სახის აღდგენისათვის, „ლიტერატურული ძიებანი“, 2005, №26; მ ერკვილაძე დ., ასურელი მამები, VI ს. სირიელი მოღვაწენი საქართველოში, წ. 1, თბ., 2006; მეტრეველი ს., ასურელ მამათა წამება-ცხოვრებათა რედაქციები, თბ., 2010; ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წწ. 1-5, თბ., 1963-89; ჯავახიშვილი ივ., ქართველი ერის ისტორია, წგ. 1, თბ., 1979 (თხზ. თორმეტ ტომად, ტ.1); ჯანაშვილი მ., Описание рукописей церковного музея, 3, 1908

ხ. გაფრინდაშვილი ნ. სულავა

იხილე აგრეთვე

ანჩის მაცხოვრის კარედი ხატი

მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატი.

ხატის უფრო ადრეულ ისტორიას გამოგვცემს მეფე თამარის თანამედროვე საეკლესიო მოღვაწე და ჰიმნოგრაფი იოანე ანჩელი, რომელიც „გალობანი ანჩის ხატისანის“ ტექსტში გვაუწყებს, რომ მაცხოვრის ხატი საქართველოში წმ. ანდრია პირველწოდებულმა შემოაბრძანა, მანამდე კი მისი ადგილსამყოფელი იყო სირიის ქალაქი ჰიერაპოლისი (იგივე იერაპოლი, ახლანდ. შემბიჯი, თურქეთის რესპუბლიკა): „ინებე რაჲ მოქცევაჲ ჩუენი, ურწმუნოთა, სარწმუნოებად, ქრისტე ღმერთო სახიერო, ხატი განკაცებისა შენისა მოციქულისა ანდრიაჲს მიერ გამოგჳბრწყინვე“ (IV,1); „ანდრია, თავი მოციქულთა, პირველწოდებული, მოწაფე მეუფისა დიდისა იდიდებოდენ ყოველთაგან·უღაღთა ღადოთა კლარჯეთისათა იერაპოლით მოვიდა და ხატი ესე საშინელი ჩუენ, მოსავთა მისთა, მოგუანიჭა“. წმ. ანდრიას ქადაგება „უღაღთა ღადოთა კლარჯეთისათა“ ეხმიანება მოციქულის სამისიონერო გეზის ლეონტი მროველისეულ ლოკალიზაციას „გზასა კლარჯეთისასა“. 

მაცხოვრის გამოსახულების საგანგებო მეცნიერულმა შესწავლამ დაადასტურა, რომ „ანჩის ხატი“ VI-VII სს-ისაა და ეკუთვნის ხელთუქმნელი ხატის იკონოგრაფიულ ტიპს, რომელიც IV-V სს. სირია-პალესტინაში იღებს სათავეს. აქედან გამომდინარე, იოანე ანჩელის საგალობელში გატარებული იდეა განსაზღვრული ტრადიციის ამსახველი უნდა იყოს. 

გვიანდელი (XVIII-XIX სს.) ქართული ტრადიციით, „ანჩის ხატი“  მაცხოვრის ედესურ და ჰიერაპოლისურ ხელთუქმნელ ხატებთან გააიგივეს, რომლის შესახებაც სრულიად განსხვავებულ ცნობებს გვაწვდის: 1) „ავგაროზის ეპისტოლე” (III ს.), 2) კონსტანტინე პორფიროგენეტის „თხრობაჲ“ (X ს.) და 3) მარტყოფის ხატის ქართულ საგალობელთა ციკლი (XIII ს·), რომელთა ავტორებიც არიან არსენ IV ბულმაისიმისძე და საბა სვინგელოზი. 

„ავგაროზის ეპისტოლის“ მიხედვით, ტილოს ხელთუქმნელი ხატი (მანდილიონი) მაცხოვრის „პირსა ზედა დადებით“ გამოისახა ავგაროზ მთავრისთვის და როცა ტილოს ხატთან ერთად ედესაში მიმავალი წმ. თადეოზ მოციქული ქალაქ ჰიერაპოლისში, მეკეცეთა დასახლებაში, შეჩერდა, კეცზე სასწაულებრივად გამოისახა მანდილიონის პირველი ასლი – ჰიერაპოლისის კერამიდიონი („კეცის ხატი“). ქალაქის თავმა კერამიდიონი ჰიერაპოლისში დაიტოვა, ხოლო მანდილიონი წმ. მოციქულმა თადეოზმა და მალემსრბოლებმა ედესაში ჩააბრძანეს ავგაროზ მთავართან. 

კონსტანტინე პორფიროგენეტის თხზულების მიხედვით, არსებობდა ედესის მანდილიონის მეორე ასლიც, რომელიც რამდენიმე საუკუნით გვიან გამოვლინდა: მანდილიონი, ავგაროზის ვაჟის ქრისტესგან განდგომის გამო, ედესის გალავანში გადამალეს და წინ კეცი ააფარეს, შემდეგ კი ამოქოლეს. VI ს., სპარსელების შემოსევის დროს, ედესის ეპისკოპოსმა მანდილიონს საფარველი ჩამოაცალა და მანდილიონთან ერთად გამოჩნდა კეცზე გადატვიფრული „ხატი და მსგავსებაჲ წმიდისა მის და საუფლოჲსა ხატისაჲ“ – იგივე ედესის კერამიდიონი. 

944 წ. 16 აგვისტოდან ედესის მანდილიონი კონსტანტინოპოლში ინახებოდა; 966 წ. სამეფო ქალაქში გადაასვენეს ჰიერაპოლისის კერამიდიონიც; ედესის კერამიდიონმა კი (ქართული ტრადიციით, მარტყოფის ხელთუქმნელმა ხატმა) იმავე VI ს., ბინა საქართველოში, მარტყოფში დაიდო, სადაც იგი ერთ-ერთმა ასურელმა მამამ – წმ. ანტონ მარტყოფელმა – ჩამოასვენა: „ქალაქთა მზემან [ე. ი. კონსტანტინოპოლმა] ტილოჲ, ხოლო ქართლმან კეცი დაიმკჳდრა სიმდიდრედ საცხორებელად“, – გვაუწყებს არსენ ბულმაისიმისძე. 

უსაფუძვლოა „ანჩის ხატის“ მიჩნევა ედესის მანდილიონად და ჰიერაპოლის კერამიდიონად, რომლებიც X ს. კონსტანტინოპოლში იყო დაცული, აგრეთვე ედესის კერამიდიონად, რომელიც იგივე მარტყოფის ხელთუქმნელი ხატია. ამგვარი იდენტიფიკაცია საფუძველს მოკლებულია იმიტომაც, რომ ტილოსა და კეცის ხატებისაგან განსხვავებით, „ანჩის ხატი“  ფიცარზეა გამოსახული და არც იოანე ანჩელი ამბობს იმას, რომ წმ. ანდრიამ უთუოდ ჰიერაპოლისის კეცის ხატი მოავლინა საქართველოში. 

„„ანჩის ხატიზე” აღბეჭდილია მაცხოვრის ხელთუქმნელი გამოსახულება – „პირი ღვთისა“, გაცხოველებული ცვილოვანი საღებავებით. შესაძლებელია, ეს გამოსახულება უშუალოდ უკავშირდებოდეს არა ჰიერაპოლისის კერამიდიონს, არამედ თავად მანდილიონს და წარმოადგენდეს ერთ-ერთი მათგანისგან ფიცარზე აღბეჭდილ ხელთუქმნელ ტვიფრს (ე. ჭელიძე), რადგან ჰიერაპოლისიდან მომავალმა ანდრია მოციქულმა ედესაც განვლო, „სადა-იგი დაშთა თადეოს ავგაროზ მთავრისა თანა… ხოლო დიდებული ანდრეა სხუათა მათ თანა მოვიდოდეს ქალაქითი ქალაქად და სოფლითი სოფლად. ასწავლიდეს ერთა და იქმოდეს სასწაულთა და ესრეთ მოიწონეს ქუეყანად ქართლისა და ვიდრე მდინარედმდე ჭოროხისა“. იოანე ანჩელის საგალობელში დადასტურებული ხატის ზედწოდება „საშინელიც“ მის ხელთუქმნელობას გულისხმობს (ზ. ალექსიძე). ეს ზედწოდება გვხვდება არაერთ სხვა წყაროშიც. იოანე ანჩელმა სხვა მხრივაც იზრუნა „ანჩის ხატის“ შემკობაზე. მას ეკუთვნის მაცხოვრის ხატის მოჭედვის ინიციატივა, რის ხორცშესხმაც მიანდო ანჩის ეპარქიაში მოღვაწე ცნობილ ოქრომჭედელს – ბექა ოპიზარს. ხატის წარწერიდან ირკვევა, რომ მოჭედილობა შესრულებულია თამარ მეფის დაკვეთითა და დაფინანსებით: „ქ., ბრძანებითა და ნივთისა ბოძებითა ღმრთივგჳრგჳნოსანისა დიდისა დედოფალთ-დედოფალისა თამარისაჲთა, მე, იოანე ანჩელმან, რკინაელმან, ჴელვყავ საშინელისა ამის ხატისა პატივით მოჭედვად. მფარველმცა არს მეფობისა მათისა აქა და საუკუნესა. მოიჭედა ჴელითა ბექაჲსითა. ქრისტე, შეიწყალე“. 

XIV ს. არის შესრულებული „ანჩის ხატის“ კარედის ფრთების შიდა მოჭედილობა. მასზე დაცულ წარწერაში (1308-1334) იხსენიება სამცხის პირველი ათაბაგი – ბექა ჯაყელი: „სიტყვაო ღმრთისა მამისაო, შეიწირე უნდოჲ ესე მკობაჲ წმიდისა და საშინელისა განკაცებისა შენისა ხატისა კუბოლ. პატრონსა მანდატურ-თუხუცესსა ბექასა და მიანიჭე მკჳდრებაჲ, რათა შენთა თანა და მე და ძენი ჩემნი გუიჴსნენ“. 

„ანჩის ხატის“ შემდგომი ისტორია ამგვარია: ოსმალთა მიერ კლარჯეთის დაპყრობის, ანჩის საეპისკოპოსოს გაუქმებისა და სამცხის გამაჰმადიანების შემდეგ, კერძოდ, 1664 წ., ხატი თბილისელმა ვაჭარმა ამირჯანა იევანგულიშვილმა შეიძინა, თბილისში ჩამოასვენა და კათოლიკოს დომენტი II-ს (1660-1676) მიჰყიდა. ამ უკანასკნელმა განაახლა მაცხოვრის ხატი და 1675 წ. საკათოლიკოსო საყდარში დაასვენა, რის შემდეგაც ამ ტაძარს, ჩვეულებრივ, „ანჩისხატს“ უწოდებენ. 

1686 წ. „ანჩის ხატი“ მოაჭედვინა გივი ამილახვარმა (კათოლიკოს დომენტი II-ის ძმამ), ხოლო 1715 წ. კათოლიკოსმა დომენტი IV-ის (1705-1741), რომელმაც სადღესასწაულოს ახალ რედაქციაში (1718) ანჩის ხატის ხსენება 16 აგვისტოს დააწესა, მანდილიონის ედესიდან კონსტანტინოპოლში გადასვენების დღეს. დომენტი IV-ის მიერ დღესასწაულის 16 აგვისტოს დაწესება იმაზე მეტყველებს, რომ იგი „ანჩის ხატს“ ედესა-იერაპოლისის ხელთუქმნელ ხატებთან აკავშირებდა (მაგრამ არ აიგივებდა). დომენტი კათოლიკოსმა „გალობანი ანჩის ხატისანის“ ტექსტი სადღესასწაულოში არ შეიტანა და მხოლოდ იმით შემოიფარგლა, რომ „ანჩის ხატის“ ტროპარში გაიმეორა იოანე ანჩელის ჰიმნოგრაფიული კანონის რამდენიმე ფრაგმენტი: „ლიტანიობდით და გალობდით, აქებდით და ადიდებდით ყოველი სული და ყოველი დაბადებული ყოვლისა სულისა მხსნელსა და მფარველსა საშინელსა ანჩის ხატსა, რომელი უღაღთა დადოთ კლარჯეთსა იერაპოლით მოვიდა ხატი ესე საშინელი. ჩვენ, მოსავთა მისთა, მოგუანიჭებს ცოდვათა შენდობასა და დიდსა წყალობასა“. 

სადღესასწაულოს შედგენილობა და შინაარსი სხვადასხვაგვარი დასკვნის საფუძველს იძლეოდა: 16 აგვ. განგებაში „ანჩის ხატი“  იხსენიებოდა ედესის მანდილიონსა და კერამიდიონთან (მარტყოფის ხატთან) ერთად. იქვე იყო მოყვანილი „ანჩის ხატის“ ტროპარი, არსენ ბულმაისიმისძის საგალობლის ფრაგმენტი და ანტონ მარტყოფელის სვინაქსარული ცხოვრება. შედეგმაც არ დააყოვნა: 1) დომენტი ჯანდიერიშვილის სადღესასწაულოში (ხეც, A 220, 1726) „ანჩის ხატი“  გაიგივებულია ანტონ მარტყოფელის მიერ საქართველოში ჩამოსვენებულ ხელთუქმნელ ხატთან, ანუ ედესის კერამიდიონთან, 2) ხატის გვიანდელ (1825) მხედრულ წარწერაში კი უკვე ედესის მანდილიონთანაა გაიგივებული. 

„ანჩის ხატის“ გვიანდელ მხედრულ წარწერაში სახეცვლილებას განიცდის მანდილიონის ისტორიაც: თითქოს ხელთუქმნელი ხატი ედესიდან კონსტანტინოპოლში ხატთმებრძოლეობამდე გადააბრძანეს (და არა 944), ხოლო კონსტანტინოპოლიდან კლარჯეთში (ანჩაში) გადაასვენეს ხატთმებრძოლი იმპერატორის – ლეონ III ისავრიელის – ზეობისას (717-740). ამის შემდეგ მხედრულ წარწერაში მოცემულია იოანე ანჩელის წარწერის შინაარსის პერიფრაზი: „ხატი ესე ჴელით უქმნელი პირველად ედესიითგან კონსტანტინოპოლად წარმოუსვენებიათ. და ოდეს ლეო ისავრი და სხუანი ხატთმბრძოლნი გამოჩნდნენ, მას ჟამსა მუნითგან წამოესვენათ და დაესვენათ კლარჯეთსა საეპისკოპოსოსა საყდარსა. და ნივთის ბოძებითა მეფეთმეფისა თამარისითა იოანე ანჩელს პატიოსნად მოეჭედა“. იოანე ანჩელის ჰიმნოგრაფიული კანონის ერთადერთი ნუსხა (ხეც, № 1040, 1721) მ. ჯანაშვილმა პირველად 1908 წ. გამოაქვეყნა. ამ დროს საყოველთაოდ იყო გაზიარებული აზრი „ანჩის ხატის ხელთუქმნელობის შესახებ, ამიტომ ტრადიციულად; ეკლესიამ შემდგომშიც მხოლოდ ამ იდეას მიანიჭა უპირატესობა. წმ. ანდრიას სამისიონერო მოღვაწეობასთან „ანჩის ხატის“ კავშირი კი (რაზედაც „გალობანი ანჩის ხატისანი“ მოგვითხრობს) ყურადღების მიღმა აღმოჩნდა, როგორც ეს დიდი ხნით ადრე „ანჩის ხატის“ წარწერაში (XII ს.) მოხდა, ხოლო მოგვიანებით (XVIII ს.) – მისსავე ტროპარში. 

„ანჩის ხატი“ არის კარედი-ხატი (ტრიპტიქონი) (148 X 158 სმ). ვერცხლით ნაჭედ კუბოში ასვენია მაცხოვრის ხატი („პირი ღვთისა“), რომლის ჩარჩო მოჭედილია მოოქრული ვერცხლით, ხოლო პირისახე ენკაუსტიკითაა (სანთლის საღებავი) შესრულებული. ორფრთიანი კარი მოჭედილია როგორც შიგნიდან, ასევე გარედან. კარებზე გამოსახულია „ათორმეტი დღესასწაული“ შემდეგი რიგით: შიგნიდან – ხარება, შობა, ნათლისღება, ფერისცვალება, ჯვარცმა, ჯოჯოხეთს წარტყუევნაჲ; გარედან – ლაზარეს აღდგინება, მიძინება, სერობა, იერუსალიმს შესვლა, თომას დარწმუნება და სულიწმინდის მოფენა; ხატის კუბოს ზედა ნაწილზე გამოსახულია ამაღლება. ხატზე მაცხოვარი წარმოდგენილია მკერდამდე, მარცხენა ხელში დახურული წიგნი უჭირავს, მარჯვენათი – კურთხევას იძლევა; რელიეფური ნიმბი შემკულია ძვირფასი თვლებით. მაცხოვრის კვართი, ხატის მთელი შიდა არე – „ეზო“, დამზადებულია დიდი ზომის ვერცხლის ფირფიტისგან. ხატის ეს ნაწილი გვიანდ. რუსული ხელობაა (1825), რომელიც შეუსაბამოა მაცხოვრის გამოსახულების პირვანდელ ტიპთან. ჩარჩოს ზედა ნაწილზე გამოსახულია „საყდარი“, ხატის მარცხენა კუთხეში – წმ. მთავარანგელოზი მიქაელი, მარჯვენაში – გაბრიელი. ხატის მარცხენა გვერდზე მთელი ტანით მავედრებელი წმ. იოანე ნათლისმცემელია გამოსახული, მეორე გვერდზე კი, ასევე ვედრების პოზაში – ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელი. ჩარჩოს ქვედა ნაწილში გამოსახული არიან: წმ. პეტრე და წმ. პავლე მოციქულები და წმ. იოანე მახარებელი. გამოსახულებათაშორისი არე დაფარულია მაღალ რელიეფში გამოყვანილი, სამმაგ წრეში ჩასმული მცენარის სტილიზებული ფოთლით. ხატის ჩარჩოს მოჭედილობა ქართული ოქრომქანდაკებლობის დიდებული ძეგლია. 

„ანჩის ხატის“ მოკაზმვა-მოჭედილობის მომდევნო ეტაპი XIV ს. სამცხეს უკავშირდება. საქტიტორო წარწერებში დასახელებულია ამ პერიოდის სამცხის ათაბაგთა სახლის წევრები: ბექა I მანდატურთუხუცესი, მისი ცოლი მარინე, მათი სამი ვაჟი. წარწერებით დგინდება, რომ მოჭედილობა შესრულებულია 1308-1334 წწ. საყურადღებოა „ამაღლების“ სცენა: ასეთი იკონოგრაფიული რედაქცია – ზედა რეგისტრის „კარნი სამოთხისანი“ და ექვსფრთედი ბორბლებით ქრისტეს დიდების ზოგადი იდეის გამოხატულება – იშვიათად გვხდება საქართველოში. XIV ს. ეს მოჭედილობა ეკლექტიკური ხასიათისაა, აკლია მხატვრულ-სტილისტური ერთიანობა, რაც წინა საუკუნეების ქართული ოქრომქანდაკებლობისთვისაა დამახასიათებელი. 1686 წ. ოსტატმა, ბერთუკა ლოლაძემ, გივი ამილახვრის დაკვეთით ორივე კარის გარე მხარე შეავსო სახარების სცენებით. ეს გარე მოჭედილობა ბევრად ჩამოუვარდება კარედის ადრინდელ ფენებს როგორც მხატვრულად, ისე შესრულების დონითაც. კომპოზიციები გადატვირთულია წვრილი ფიგურებით, ბრტყელი და დაბალია რელიეფი (ფიგურებიც, ორნამენტიც), რაც მეტყველებს უცხოურ გავლენაზე: ცალკეული ხუროთმოძღვრული ფორმები, ხატწერის მოტივები ევროპიდან თუ აღმოსავლეთიდან არის შემოსული გვიანდელ საქართველოში. 

1926 წ. ჩატარდა „ანჩის ხატის“ ერთი ფრაგმენტის ქიმიური ანალიზი, რამაც დაადასტურა, რომ იგი წარმოადგენს ქრისტიანული ხელოვნების VI-VII სს. ძეგლს და დაკავშირებულია ქართულ-სირიულ მხატვრულ წრესთან. 

 წყარო: ავგაროზის ეპისტოლე, ძველი ქართული რედაქციები, თბ., 2007; ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა, ტ. 1, თბ., 1955. 

ლიტ.: ალდამიძე თ., ანჩის მაცხოვრის ხატი, თბ., 2007; ალექსიძე ზ., მანდილიონი და კერამიონი ძველ ქართულ მწერლობაში, „აკადემია“, 2000, №1; ამირანაშვილი შ., ბექა ოპიზარი, თბ., 1956; ბერიძე ვ., ძველი ქართველი ოსტატები, თბ., 1967; საყვარელიძე თ., ანჩის კარედი ხატი, „საბჭოთა ხელოვნება“, 1976, №5; ყარაულაშვილი ი., ანჩისხატი: კერამიდიონი ჰიერაპოლისიდან თუ მანდილიონი ედესიდან, კრებ.: „მრავალთავი“, ფილოლოგიურ-ისტორიული ძიებანი, 2003, №20; ხალვაში რ., ანდრია პირველწოდებული საქართველოში, ბათ., 2011; ხუსკივაძე ლ., ბექა ოპიზარი, თბ., 1976. 

რ. ხალვაში, თ. საყვარელიძე

იხილე აგრეთვე ანჩის ხატი

სოლოღაშვილი ანნა (ოლღა) ილიას ასული

ავტობიოგრაფია

(დ. 1882,  სოფელი მეჯვრისხევი (გორის მაზრა)). ტომით ქართველი. მასწავლებელი

პარტიული რწმენა – სოციალ-დემოკრატი

დავამთავრე ქ. ხარკოვის უნივერსიტეტის ისტორიულ-ფილოლოგიური ფაკულტეტის ისტორიული ნაწილი

თფილისის ადრესი – გოლოვინის პროსპექტი, №12.

ძველი რეჟიმის დროს ვმასწავლებლობდი. 1912 წელს ვიყავ დატუსაღებული და გადაცემული სამხედრო-საოლქო სასამართლოზე არსებულ წესწყობილების წინააღმდეგ პროპაგანდა-აგიტაციის გაწევისთვის. სასამართლომ ბრალდება დაუმტკიცებლად სცნო.

ეროვნულ საბჭოს წევრი
ოლ. სოლოღაშვილი
1918 წ.

წყარო: საქართველოს ეროვნული არქივი

კლიმიაშვილი მიხეილ იოსების ძე

ავტობიოგრაფია

(დ. 5 იანვარი, 1874, სოფელი მჭადისჯვარი დუშეთის მაზრა, თბილისის გუბერნია.). ქართველი. სოციალ-დემოკრატი.

თფილისის ადრესი: პოტოჩნის ქუჩა სახლი №6 მილოვისა, ბინა №9.

პროფესიით სახალხო სკოლების მასწავლებელი ვარ, მაგრამ მასწავლებლად მხოლოდ ერთი წელიწადი ვიყავი, დანარჩენ დროს ვეხმარებოდი სხვა და სხვა დაწესებულებებში მოანგარიშეთ, საქმის მწარმოებლად და სხვა.

განათლება მივიღე თბილისის ალექსანდრეს სახელის საოსტატო ინსტიტუტში, მაგრამ სწავლა იქ არ დამიმთავრებია.

სასწავლებლიდან გამოსვლის შემდეგ შევისწავლე ბუხგალტერია და ბუხგალტერიის კურსების გამგემ გამამწესა სამსახურში ყირიმში გარჩაკოვის მამულში კანტორის გამგეთ. აქ ცოტა ხანს დავრჩი და დავბრუნდი ისევ თბილისში. რამდენიმე ხანს ვცხოვრობდი კერძო გაკვეთილებით. შემდეგ თბილისის მასწავლებელ ქალთა წრემ მაშინ თბილისში კარგად ცნობილ ო. ვ. კაიდანოვის ქალის მეთაურობით გახსნა თბილისში ჩემ სახელზე იაფ-ფასიანი სახალხო წიგნების მაღაზია და მე ვიყავი ამ მაღაზიის გამგე. ვიღებდი მონაწილეობას ამავე მასწავლებელ ქალთაგან დაარსებულ იაფ-ფასიან ბიბლიოთეკის მართვა-გამგეობაში, საკვირაო სკოლებში და სიფხიზლის საზოგადოებისგან მოწყობილ სახალხო საუბრებისა და კითხვის მოწყობაში. რამდენიმე ხნის შემდეგ შევედი სამსახურში ფილოქსერის პარტიაში. ამ პარტიის საშუალებით მოვიარე კუბანის ოლქი და მთლად საქართველო, სადაც კი ვენახიანი ადგილებია. თბილისში დავბრუნდი 1897 წელს. ამ წელს რამდენიმე თვე ვემსახურე მდივნათ თბილისის სათავად-აზნაურო სკოლის აღმასრულებელ კომიტეტში და შემდეგ წავედი ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებისაგან სოფ. გომარეთში ახლად დაარსებულ სკოლაში მასწავლებლად. იქ მხოლოთ ერთ წელიწადს დავრჩი მასწავლებლად. სასწავლებელთან მქონდა აგრეთვე სკოლა და საუბრები დიდებისათვის. გომარეთიდან დაბრუნებისას ზაფხულის თვეებში ისევ ფილოქსერის პარტიაში გავატარე კახეთში. შემდეგ დავბრუნდი თბილისში და შევედი სამსახურში თბილისის ქალაქის თვითმართველობაში სავაჭრო-სამეურნეო აგენტის თანაშემწეთ. რამდენიმე ხნის შემდეგ დამნიშნეს ქალაქის მეორე თავ-შესაფარის გამგეთ და იმავე დროს ვმსახურებდი რკინისგზაზე შემოსავლის სამსახურში (Служба сборовъ) სტატისტიკურ განყოფილებაში. 1899 და 1900 წლებს ვმუშაობდი კორექტორად „ცნობის ფურცლის“ და „მოანბის“ რედაქციებში. თბილისში 1901, 1902, 1903 წლებში გაძლიერდა მუშათა მოძრაობა და რამდენიმე ჯგუფი დაიჭირეს იმ დროს. 1903 წელს დამიჭირეს მეც, მაგრამ მალე გამანთავისუფლეს. 1906 წლის 22 დეკემბერს დამითხოვეს რკინის გზიდან და დამდევდნენ დასაჭერად. ამის გამო იძულებული გავხდი ქალაქის თვითმართველობის სამსახურიც მიმეტოვებინა და მივმალულიყავ. არალეგალურათა ვცხოვრობდი 1905-1908 წლის მალვამდი ვცხოვრობდი ხან რუსეთში და ხან კავკასიის სხვა და სხვა ქალაქებში. 1908 წელს ივნისის 10 ათს დამიჭირეს გორში, გამასამართლეს როგორც წევრი 1905 წლის რკინისგზის გაფიცვის კომიტეტისა, მომისაჯეს ექვსი თვე (კრეპოსტი) ამის გარდა ციხეში კიდევ ზედმეტი ათი თვე მამყოფეს და შემდეგ გადამასახლეს პერმის გუბერნიაში, ჩერდინის მაზრაში, ჩრდილოეთ ურალზე. იქიდან დავბრუნდი 1912 წელს, მაგრამ კავკასიაში წამოსვლის ნება არ მქონდა და დავრჩი დონის როსტოვში. გარდასახლების დროს ყველანაირ სამუშაოს ვასრულებდი, ვფხეკამდით ხოლმე ტყეში ხეებს, დღიურადა ვმუშაობდით სოფლელებთან სათიბში, სამკალში, კალოზე, სამსახურის ნებას არ მაძლევდნენ, გაკვეთილების მიცემა აკრძალული მქონდა. დიდ ხანს ერთ ბინაზე არა მტოვებდნენ ორ-სამ თვეში ერთხელ ბინას მიცვლიდნენ და სხვა და სხვა სოფლებში გადავყავდით. როსტოვიდან ჩავედი ქალაქ ალექსანდროვსკ-გრუშევსკოში და პარამანოვას მაღაროებში მუშათა სასადილოში შევედი კასირად. გული აღარ მიდგებოდა და ჩქარა იქიდან წამოვედი ქალაქ მაიკოპში. აქ რამდენიმე თვე ვიცხოვრე კერძო გაკვეთილებით და შემდეგ წამოვედი თბილისში. კავკასიის სხვა და სხვა ქალაქებში ექვსი თვე შევინახე თავი. იმ დროს დაიწყო მეოთხე დუმის საარჩევნო კამპანია. თბილისში ეს საარჩევნო ორგანიზაცია დაიჭირეს კრებაზე ხუდადოვის სახელის ქალაქის ბაღში. იქ მოვყე მეც. რამდენიმე თვე ციხეში მამყოფეს და შემდეგ გადამასახლეს დონის როსტოვში. როსტოვიდან ისევ ალექსანდროვსკ-გრუშევსკში წავედი იმავე პარამანოვის მაღაროებში სამუშაოთ. ვიშოვნე ადგილი მაღაროების ცენტრალურ სანოვაგის მაღაზიაში უმცროსი ნოქრისა, შემდეგ იქვე ვიყავი პურის გამყიდველი და ბოლოს ჭურჭლის და რკინეულობის განყოფილების გამგეთ. მაღაროებში ვიცხოვრე წელიწად ნახევარი. ჩასვლისთანავე იქაურ ამხანაგებთან ერთად შეუდექით მუშებში პარტიულ მუშაობას, დავიახლოვეთ მეოთხე სახელმწიფო დუმის წევრი 1918 წელს ბოლშევიკებისაგან ვერაგულათ მოკლულ ი. ნ. ტულიაკოვი და იმისი საშუალებით კავშირი დავიჭირეთ პეტროგრადთან. წელიწადნახევრის შემდეგ ჩვენი ორგანიზაცია ყველასათვის თვალსაჩინო გახდა და დაგვაფორიაქეს კიდეც. მე გამოვასწარი ალექსანდროვსკ-გრუშევსკიდან ერთი კვირით ადრე, გადმოვედი როსტოვში სამსახურში. ერთი კვირის შემდეგ იქ დაიჭირეს იქ ჩემთან იმ დროს მომუშავე ქართველი ამხანაგებიც რაფიელ ჩიხლაძე, თედო ქარცივაძე, ტერენტი წერეთელი და ადმინისტრატიული წესით გაგზავნეს კატერინოსლავში. როსტოვში მე პირველად მივედი მდივნად ხეზე მომუშავეთა საავად-მყოფო კასაში და შემდეგ გადავედი ამავე თანამდებობაზე როსტოვის ტრამვაიში. როსტოვის საავად-მყოფო კასებმაც შეაკავშირეს მუშები და პოლიტიკურმა მოძრაობამ იჩინა თავი, მუშები ჩაერივნენ სხვა და სხვა კულტურულ დაწესებულებებში, უმეტესად კი სახალხო უნივერსიტეტის საქმეებში, სამხედრო-სამრეწველო კომიტეტის გარშემოც ახმაურდნენ მუშები. საიდუმლო პოლიციამ მიაქცია ყურადღება მუშათა მოძრაობას და დაიწყო დაპატიმრება. 1916 წელში დამიჭირეს მეც სხვებთან ერთად და გადამასახლეს ირკუტსკის გუბერნიაში. იქ დავრჩი 1917 წლის 22 მარტამდე. ირკუტსკის გუბერნიაში ვცხოვრობდი ქალაქ ნიჟნეუდინსკში. ვმსახურობდი ქალაქის ხორცის დუქნების და პურის მაღაზიის მთავარ მმართველად. სამშობლოში დაბრუნებისას თერთმეტი თვის განმავლობაში ვიყავი დუშეთის მაზრის კომისრად.

წყარო: საქართველოს ეროვნული არქივი

ჯავრიშვილი კონსტანტინე ტარიელის ძე

(დ. 16 ენკენისთვე, 1886, ქ. თბილისი.).

1905 წელს ათავებს თბილისის პირველ გიმნაზიას და იურიდიულ ფაკულტეტზე მოსკოვის უნივერსიტეტში შედის.

ჯერ კიდევ გიმნაზიაში ყოფნის დროს მონაწილეობას იღებს მოსწავლე ახალგაზრდათა რევოლიუციონურ გამოსვლებში.

905 წელშივე შედის სოც.-რევ. პარტიაში და მუშაობს თბილისის პარტიულ სამხედრო ორგანიზაციაში. ხსენებულ ორგანიზაციაში მუშაობისთვის ატუსაღებენ 1906 წლის თიბათვეში და 126 მუხლ. I ნაწილის სისხლ. სამართლ. დებულ ძალით აძლევენ სამართალში. თბილისის სამოსამართლო პალატა ყოველივე უფლება-ღირსების ჩამორთმევით უვადოთ ასახლებს მას ციმბირში.

1907 წლის შემოდგომაზე, როდესაც ეტაპით მიჰყავდათ ციმბირში, გზიდან გამოიპარება და არა ლეგალურად იწყებს ცხოვრებას და მასთან პარტიაში მუშაობას განაგრძობს ქ. ბაქოს განსაკუთრებით კასპიის ზღვის სავაჭრო ფლოტის მეზღვაურთა შორის. მათი არალეგალურ საპროფესიო კავშირის დაარსების შემდეგ, კ. ჯავრიშვილს ირჩევენ მეზ. კავშირის მდივნათ და ბეჭდვითი ორგანოს „Морская волна“ რედაკტორად.

1912 წლის ზაფხულში კ. ჯავრიშვილს ატუსაღებენ და ციმბირში გზავნიან, სადაც 1912-1914 წელიწადის ბოლომდინ უხდება კრასნოიარისა და ენისეის ციხეებში ჯდომა და სამართალში აძლევენ 1907 წელს ციმბირიდან გაქცევის გამო. კრასნოიარის საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილებით, 1913 წლის „უკაზის“ ძალით, ანთავისუფლებენ მაღაროებში მუშაობიდან, რადგან 21 წლის არ იყო, როდესაც ციმბირიდამ გაიქცა და ხელმეორედ ასახლებენ მიჩენილ ადგილებში.

1908 წლის შემოდგომაზე საზღვარგარეთ მიდის და პარიზის უნივერსიტეტში ისტორიის და სოციოლოგიის ლექციებს უსმენს. იმავე დროს პარტიაში მუშაობასაც განაგრძობს: სოც.-რევ. პარტიის დამხმარე და ხელშემწყობ პარიზის ჯგუფის მდივნათ არის არჩეული. ავადმყოფობა აიძულებს შვეიცარიაში გადასახლდეს იგი, სადაც ორი წელიწადი რჩება და სანატორიუმში ექიმობს და ხანგამოშვებით მიდის პარიზს სამაცადინოთ. 1911 წელს რუსეთს მიემგზავრება და ხელახლა იწყებს პარტიულ მუშაობას ბაქოში და ამასთან ერთათ თანამშრომლობს ადგილობრივ ლეგალურ პრესაშიაც.

ენისეის გუბერნიის მინუსინის მაზრისა და თვით ქ. მინუსინსკში ცხოვრების დროს სხვა გადასახლებულებთან ერთათ (ნ. ი. ბიხოვსკი, ვ. კ. მიროვი, მ. ი. ხაჩატუროვი და სხვ.) მუშაობს კოოპერატიულ სფეროში: კოოპერატივთა კავშირის გამგეობის წევრი და მდივანია. თებერვლის რევოლიუციის დროს სოც.-რევ. პარტიის წარმომადგენელია ადგილობრივ თავდაცვის კომიტეტში. ციმბირიდან წამოსვლის შემდეგ უმთავრესად პეტროგრადში მუშაობს მთავარ საადგილ-მამულო კომიტეტში და იმავე დროს როგორც წევრი-რედაკტორი გლეხთა დეპუტატების საბჭოსთან ე. კ. ბრეშკოვსკის ქალის თავმჯდომარეობით დაარსებულის „ბეჭდვითი კაბინეტისა“.

შრომები
ტ. ჯავრიშვილის კალამს ეკუთვნის პარტიულ და საბჭოთა ორგანოებში გაფანტული მრავალი წერილები. სამშობლოში დაბრუნებისას პარტიულ ორგანოს „Дħло народа”-ს რედაკტორად იყო.

წყარო: საქართველოს ეროვნული არქივი

ჯაფაროვი მამედ-იუსუფ ჰაჯიბაბა

(აზერ. Məmməd Yusif Hacıbaba oğlu Cəfərov  14 მარტი 1885, ბაქო — 15 მასისი 1938) აზერბაიჯანელი  პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე, რუსეთის მეოთხე მოწვევის სათათბიროს დეპუტატი, ამიერკავკასიის განსაკუთრებული კომიტეტის წევრი, ამიერკავკასიის ვაჭრობისა და მრეწველობის კომისარი, აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრი.

მემედ უსუფ ჯაფაროვი დაიბადა ბაქოში 1885 წლის 14 მარტს. 1907 წელს ბაქოში დაამთავრა გიმნაზია და ჩააბარა მოსკოვის უნივერსიტეტში იურიდიულ ფაკულტეტზე. უნივერსიტეტის წარმატებით დასრულების შემდეგ 1812 წელს იგი სამშობლოში ბრუნდება და მუშაობს ნაფიც ვექილთან დამხმარედ.

1912 წელს რუსეთის მეოთხე მოწვევის სათათბიროს დეპუტატი ხდება. იგი ერთადერთი მუსულმანი დეპუტატია სამხეთ კავკასიიდან. სათათბიროში მემედ უსუფ ჯაფაროვი შედის მუსულმანთა და კადეტთა ფრაქციებში.

ამიერკავკასიის განსაკუთრებული კომისარიატში ჯაფაროვი ვაჭრობისა და მრეწველობის საქმეს ხელმძღვანელობს. 1917 წლის 15 ნოემბრიდან კი ხდება ამიერკავკასიის კომისარიატიში ვაჭრობისა და მეწველობის კომისარი. როგორც რუსეთის დუმაში არჩეული დეპუტატი ჯაფაროვი ხდება ამიერკავკასიის სეიმის წევრი. იგი შედის ამიერკავკასიის მუსულმანთა ფრაქციაში.

აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის დეკლარაციიის ხელმომწერთა შორის არის მემდ უსუფ ჯაფაროვის გვარიც.

ჯაფაროვი იყო აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ვაჭრობისა და მრეწველობის მინისტრი. პირველი კაბინეტის გადადგომის შემდეგ იგი აზერბაიჯანის ელჩია საქართველოში. 1919 წლიდან იკავებს აზერბაიჯანის რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრის პოსტს. მან გააფორმა შეთნხმება საქართველოსთან სამხედრო თნამშრომლობის შესახებ.

1920 წლის 2 თებერვალს ჯაფაროვი ხდება აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის პარლამენტის თავმჯდომარის პირველი ამხანაგი (მოადგილე).

აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ მუშაობს ბამბისა და ღვინის ტრესტების იურიდიულ კონსულტანტად.

ჯაფაროვი გარდაიცვალა 1938 წლის 15 მაისს ბაქოში.

წყარო:
Л.Г. Протасов. Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. М., РОСПЭН,2008

ჯაჯანაშვილი არჩილ რაჟდენის ძე

(დ. 1885) მისამართი: გუნიბის ქუჩა, №54

საშუალო სწავლა მიიღო ტფილისის ქართულ გიმნაზიაში. გიმნაზიის გათავების შემდეგ შევიდა ისტორიულ-ფილოლოგიურ ფაკულტეტზე, რომლის დასრულების შემდეგ აპირებდა პედაგოგიური მოღვაწეობის დაწყებას, მაგრამ რუსეთის მთავრობამ იგი პოლიტიკურად არა საიმედოდ იცნო და გიმნაზიიდან დაითხოვა.

სალიტერატურო მოღვაწეობა დაიწყო „ივერია“-ში, რომელიც გრ. ყიფშიძის რედაქტორობით გამოდიოდა. პირველი მისი წერილი დაიბეჭდა 1903 წელს. როდესაც გაზეთი ფ. გოგიჩაიშვილის ხელში გადავიდა, ამ უკანასკნელმა არჩილ ჭაჭანაშვილი მუდმივ თანამშრომლად მიიწვია. „ივერიიდან“ მერე „ცნობის ფურცელ“-ში გადავიდა და მას შემდეგ დღევანდლამდის განაგრძობს თანამშრომლობას „ცნობის ფურცელ“-ში. მომდევნო სოციალისტ-ფედერალისტურ გაზეთებში, როდესაც ჟანდარმერიამ გაზეთი „დროება“ გაჩხრიკა და თანამშრომლები დემონსტრაციულად სხვა და სხვა ადგილებში გადაასახლა, არჩილ ჭაჭანაშვილი რამდენიმე ხნის განმავლობაში რედაქტორობდა გაზეთს.

1914 წელს დატუსაღებულ იქმნა, რის [..]დეგ გამ[..]ა პრავაკატორის ვანო კას[..]შვილის დაბეზღებით მაგრამ რადგანაც არავითარი საბუთი არ აღმოაჩნდა, გაანთავისუფლეს.

ამის გარდა ფრონტზე იყო სამუშაოდ […]სთან იგი არჩეულ იქმნა ეროვნულ საბჭოს წევრთა კანდიდატად საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ იგი შევიდა ეროვნულ საბჭოში-როგორც წევრი.

წყარო: საქართველოს ეროვნული არქივი

ჯიბლაძე ვლადიმერ გიორგის ძე

ავტობიოგრაფია

(დ. სოფელი გუზათი, ქუთაისის მაზრა). ქართველი. პროფესია – ჩილინგარი.

თფილისის ადრესი – ალექსეევის ქუჩა № 1

პირველ დაწყებითი სწავლა მივიღე კულაშის ნორმალურ სასწავლებელში, შემდეგ ტფილისის სახელოსნო შკოლაში, მაგრამ არ დამისრულებია

პარტიული რწმენა – სოციალ-დემოკრატი

მოძრაობაში მონაწილეობა მივიღე 1898 წლიდან. ამ ხნის განმავლობაში ვიყავი დატყვევებული სამჯერ. პირველათ 1901 წელს, ორჯერ 1904 და 1912 წელს. საერთოთ ციხეში ვიჯექი სამი წელიწად ნახევარი. გადასახლებული ვიყავი ორჯერ: 1) 1904 წ. ადმინისტრატიულათ ასტრახანში და მეორეჯერ 1912 წ. ენისეის გუბერნიაში ციმბირში სამუდამოთ. გავთავისუფლდი რევოლუციის დროს. ვიყავი არჩეული დამფუძნებელ კრებაში.

წყარო: საქართველოს ეროვნული არქივი

გობეჩია იოსებ პავლეს ძე

(დ. 1879, ქ. ქუთაისი). პარლამენტის წევრი.

კლასიკურ გიმნაზიას ათავებს და ადესის უნივერსიტეტის მათემატიკურ ფაკულტეტზე მიდის.

1901 წელს სტუდენტთა მოძრაობაში მონაწილეობისათვის დაატუსაღეს ადესაში და ადმინისტრაციული წესით ასახლებენ სამშობლოში.

ამავე წელს ქუთაისში ერთ კრებაზე საქართველოს რუსეთთან შეერთების 100 წლის შესრულების იუბილეის გადახდის გამო საპროტესტო სიტყვის წარმოთქმისათვის მეორედ ატუსაღებენ და საქმე შინაგან მინისტრის სეპიაგინის ხელში გადადის. შემდეგ კვალად ადესაში ასახლებენ პოლიციის ზედამხედველობის ქვეშ, მაგრამ უნივერსიტეტში შესვლის უფლება კი არა აქვს. 1902 წელს უფლებას აძლევენ უნივერსიტეტში შესვლისას.

ამ ხანებში ეყრება საფუძველი გამოჩენილ რევოლიუციონერის ლებედინსკის (ლებედინსკი 1908 წელს სიკვდილით დასაჯეს პეტროგრადში – იტალიელ კორესპოდენტის კალვინოს გვარით; ხსენებული ლებედინსკი ლ. ანდრეევსა ჰყავს გამოყვანილი ვერნერის გვარით მოთხრობაში: „Разсказъ о семи повъшенныхъ“) . მეთაურობით სტუდენტთა მოძრაობის ხელმძღვანელ კომიტეტს, რომლის მთელ შემადგენლობას 1904 წელში ატუსაღებენ ჟანდარმები და მათ რიცხვში გობეჩიასაც.

ერთი წლის ციხეში ყოფნის შემდეგ ანთავისუფლებენ და უბრუნდება კვალად კავკასიას და მხურვალე მონაწილეობას იღებს სოციალისტ-რევოლიუციონერთა პარტიის ახლად აღორძინებულ ორგანიზაციათა მუშაობა-განმტკიცებაში.

ეს დრო იყო რუსეთის პირველი რევოლიუციისა 1905-06 წლები.

ალიხანოვის ცეცხლითა და მახვილით გამოლაშქრება აიძულებს გობეჩიას არალეგალურ ნიადაგზე გადასვლას და მებრძოლი რაზმის ორგანიზაციის მოწყობას. პარტიის დადგენილებით ეს რაზმი ახდენს ტერორისტული აქტებს (ალიხანოვზე-ქუთაისში, კეღამოვზე-ზუგდიდში, მარტინოვზე-თბილისში და სხვ.)

როგორც ამიერ-კავკასიის ს. რ. პ. საოლქო კომიტეტის წევრი, 1906 წლის დამლევს, კომიტეტისავე დადგენილებით მესამე პარტიულ საბჭოს ყრილობას ესწრება ფინლიანდიაში (იმატრაში). 1907 წელს კი მეორე სათათბიროს მოწვევის წინ თბილისიდან ირჩევენ დელეგატათ ტამერფოსში მოწყობილ პარტიულ მეორე ყრილობაზე დასაწრებლად. დაბრუნებისას თბილისში სხვისი გვარით იჭერენ და ასახლებენ თბილისიდან მ-ძეს გვარით მიდის ადესაში და უნივერსიტეტის რეკტორის პეტრიაშვილის დახმარებით უნივერსიტეტში შედის მეოთხე კურსზე.

1908 წელს თავისი ნამდვილი გვარით ათავებს უნივერსიტეტს, ხოლო ქალაქში სხვა გვარით სცხოვრობს, გამოცვლილი გვარითვე უკითხავს ლექციებს ასტრონომიიდან და მათემატიკიდან სახალხო მასწავლებელთ ქ. ხერსონში. ამავე დროს თბილისის სამხედრო სასამართლოს დადგენილების გამო მას დაეძებს დასაჭერად პოლიციის დეპარტამენტი.

მიუხედავათ ამისა 1909-11 წ.წ. ბაქოში სცხოვრობს, მუშათა პროფესიონალურ კურსებზე და სახალხო უნივერსიტეტში კითხულობს ლექციებს ასტრონომიიდან. ამ ხანებში გამოდის ბაქოში ქართულ ენაზე პარტიული ორგანო „მარცვალი“ და რედაქციის კოლეგიის წევრთა თავის ძმა ვლადიმერთან (ისიც არალეგალურად სცხოვრობდა) და გიგა ჯუღელთან (კატორღაში გარდაიცვალა) ერთად.

ს. რ. პ. ცენ.-კომ. დავალებით პარიზიდან რამდენიმე ამხანაგი ჩამოდის ბაქოში. ძლიერდება სოც. რევ. პარტიის მუშაობა, არც ჟანდარმებს სძინავთ სამაგიეროდ, შეიტყობენ მის ვინაობას და იძულებული ხდება საზღვარ-გარედ გაიქცეს.

სახელგანთქმული ვარსკვლავთმრიცხველი ფლამარიონის შემწეობით ერთ წელიწადს მუშაობს პარიზის ობსერვატორიაში, მაგრამ მატერიალური ხელმოკლეობა აიძულებს შესწყვიტოს მუშაობა მეცნიერების ამ დარგში და გრენობლის საპოლიტეხნიკუმო ინსტიტუტში შედის, რომელსაც ინჟენერ-ელეკტრო-ტეხნიკის ხარისხით ათავებს და პარიზში განაგრძობს მუშაობას როგორც ინჟენერი; მაგრამ აი დაჰკრა დიდმა ზარმა – რუსეთის დიდი რევოლიუცია საშვალებას აძლევს მიატოვოს უცხოეთი და დაბრუნდეს რუსეთში. პეტერბურგში ჩამოსვლისთანავე კერენსკის დროებითი მთავრობა კავკასიის ფრონტის სამხედრო კომისრად ნიშნავს. საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ ირჩევენ თავჯდომარეთ სოც.-რევ. საპარლამენტო ფრაქციისა და წევრად საქართველოს სოც.-რევ. პარტიის ცენტრალურ კომიტეტისა.

წყარო: საქართველოს ეროვნული არქივი

გობეჩია ივანე პავლეს ძე

(დ. 10 დეკემბერი 1881, ქ. ქუთაისი). ნაფიცი ვექილი, სოციალისტ-რევოლიუციონერი.

განათლება მიიღო პეტერბურგის უნივერსიტეტში, სადაც გაათავა იურიდიული ფაკულტეტი.

სოციალისტ-რევოლიუციონერთა პარტიაში მუშაობა დაიწყო ქ. პეტერბურგში 1902 წელს. უმთავრესად პარტიულ მუშაობას აწარმოებდა მუშათა ორგანიზაციებში.

1904 წლიდან 1909 წლამდე განიცადა სხვა და სხვა გვარი ადმინისტრატიული შევიწროვებანი: გაჩხრეკა, ციხეში ჯდომა, გამოძიება ბრალდების წამოყენებით (126 მ. სისხ. სმ-ლებ.), ეტაპი და სხვა.

უნივერსიტეტის გათავების შემდეგ 1910 წელს ჩაიწერა ნაფიცი ვექილის თანაშემწეთ ქ. ქუთაისში და, როგორც ვექილმა-დამცველმა, მონაწილეობა მიიღო ბევრ პოლიტიკურ პროცესებში (მაგალითად: ზოტიკე ჩიქვილაძის, მელიტონ გობეჩიას და სხვა პროცესი).

იყო მეორე სახელმწიფო სათათბიროს სოც. რევოლუციონერთა ფრაქციის მდივნის თანაშემწე.

მონაწილეობს მესამე პარტიულ ყრილობის მუშაობაში ქ. მოსკოვში, როგორც ქუთაისის გუბერნიის პარტიულ ორგანიზაციების დელეგატი.

1917 წელს ქუთაისის ქალაქის საბჭომ აირჩია დელეგატათ პეტერბურგის დემოკრატიულ თათბირზე დასასწრებლათ.

1917 წლის თებერვლის რევოლიუციის პირველ დღეებიდანვე ასრულებდა უკანასკნელ დრომდე სხვა და სხვა თანამდებობას: იყო ქუთაისის საგუბერნიო აღმასრულებელ კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილეთ, ქუთაისის მუშათა და ჯარისკსცთა საბჭოს თავმჯდომარის ამხანაგათ, კავკასიის ჯარის მხარის საბჭოს წევრი, ქ. ქუთაისის საბჭოს თავმჯდომარის ამხანაგი და ქუთაისის გუბერნიის კომისრათ.

1917 წლის განმავლობაში იყო არჩეული ქუთაისის გარნიზონის მიერ დელეგატათ კავკასიის ჯარის პირველს და მეორე ყრილობაზე დასასწრებლათ.

იხ. სტალინური სიები საქართველოდან

წყარო: საქართველოს ეროვნული არქივი